٭ محمدرضا شالبافان

هادی خورشاهیان متولد ۱۳۵۲، نیشابور از غزل سرایان جوان و نام آشنای دیار خراسان است. خورشاهیان چندصباحی است جلای وطن كرده و ساكن پایتخت دود و مه شده. وی این روزها مجموعه ای از غزلهای خود را تحت عنوان "این غزلهای سلیمان نیست" به چاپ رسانده كه شامل ۷۲غزل می باشد. هر چند تعداد قابل توجهی از غزلها در كتابهای پیشین خورشاهیان به چاپ رسیده اند. مطلب زیر نقدی است با رویكردی تبارشناسانه بر این مجموعه.
٭٭٭ قبل از هر چیز باید به طرح، ناشر و بویژه مؤلف كتاب برای طرح روی جلد كتاب تبریك بگویم. پس زمینه رنگی به علاوه استفاده معقول و همراه با اعتدال از كاراكتر چهره، ما را به درونمایه كتاب با هیجان بیشتری وارد می كند.



در برخورد اول با كتاب، روحیه شاعر كاملاً نمایان است. شاعر این كتاب چندان اعتقادی به پشت پازدن به تجربیات گذشته خود و دلبستگی به حال و آینده ندارد. در واقع، ما با شاعری اصلاح طلب ،از نظر ادبی،روبروییم. اصلی ترین شاهد این مدعا، چاپ تجربه بیش از ده سال شاعری در یك كتاب است. شاعری كه در هر مقطع مكث می كند، به گذشته خود می نگرد، به دنیای اطراف خود نگاهی دوباره می اندازد و تلاش می كند آینده ادبی را پیش بینی كند. اگر چه به واسطه آشفته بازار دنیای امروز نمی توان انتظار داشت كه چندان هم پیش بینی دقیقی داشته باشد. اما تغییر رویه وی با سه رویكرد عمده وچند رویكرد حاشیه ای، كاملاً نمایان است. توجه به تاریخ شعرها، به ما در اثبات اینكه در هر رویه و رویكرد، خورشاهیان متوجه دنیای بیرون نیز بوده كمك می كند.
در ابتدای كتاب، شاهد اشعاری نئوكلاسیك هستیم، چه از نظر جهان بینی و چه از نظر تكنیك. اشعاری كه در سالهای نه چندان دور بسیاری از آنها را خوانده و لذت برده ایم.
می دانیم كه ذات نئوكلاسی سیزم به خاطر تعریف فلسفی خود، بسیار شباهت پذیر است، به گونه ای كه در اواخر روزهای اقتدار این سبك، شاهد اشعاری بودیم كه چه از جنبه تكنیكی و چه از جنبه اقتدار و چه از جنبه جهان بینی، بسیار به هم نزدیك بودند. هر چند تعدادی از شاعران تلاش كردند حداقل شق آخر قضیه یعنی جهان بینی را تغییر دهند، اما در كل لطمه ای به جهان بینی تغزلی، نیمه اعتراضی، امیدوار و البته قاضی مآب این مكتب خوش پوش نخورد. در این میان، اشعار خورشاهیان نیز دارای برجستگی خاصی نسبت به آنچه ما در آن سالها (و حتی این سالها) از شعرهای این رویه می بینیم، نیست. شعرهایی كه كمتر می توان بر آنها برچسب ضعف زد و البته هم نمی توان این غزلها را به عنوان غزل عالی مورد اشاره قرار داد.
در این میان، گاهی شاهد كاستیهای زبانی در این اشعاریم كه به طور معمول ارادت خاصی به زبان معیار دارند: اگر گرفت سراغ مرا كسی از تو تو در جواب سؤالش فقط بگو گم شد (ص۲۸) این بیت، بیت آخر غزلی است كه خورشاهیان در آن برای ما هنجاری از ردیف و قافیه تعریف كرده كه با كاركرد مورد نظر خودش همخوانی ندارد و این موضوع باعث می شود این بیت و بویژه مصرع دومش در نظرمان سست و ناتوان جلوه كند.
این گونه آثار در ابتدای كتاب به فراوانی به چشم می خورد. اما در كنار تعهد سرشار خورشاهیان به سبك نئوكلاسیك، ظهور اصالت خراسانی وی درتعدادی از اشعار دیده می شود: تكلم های لفظ آمیز گیسوی پریشانی
مرا برده است تا چینی در الفاظ خراسانی
شباهنگی كه می خواند، نمی داند چه خواهد شد
نمی داند كه آبادی است در آهنگ ویرانی....
(ص۵۸-۵۶) در این شعر و امثال آن، شاهد تفكر تغزلی خراسانی با استفاده از دایره واژگان جدید هستیم. اما شاعر به واسطه ذهنیت خود در این نوع اشعار، از این دایره واژگانی، باری از فخامت را استخراج می كند كه به نظر من موفق نیز بوده. استفاده نكردن از ردیف نیز از دیگر نمودهای ظاهری این اشعار است.
مسأله دیگری كه اكثراً در این اشعار شاهد آنیم، استفاده چندین باره از بینا متنیت است كه البته در اشعار نئوكلاسیك وی نیز دیده می شد: بودا همیشه محو مضامین خلسه بود
اما دقیقه ای تو وا دراك را ندید
مانی نشست پشت همین كوه روبرو
عكس تو را به زعم خودش مثل تو كشید
داوود فصل كتاب زبور را
از رود سرخ حنجره جاری ات شنید
عیسی فقط به علت یك لحظه دیدنت
در جلجتای محض صلیب تو شد شهید
زرتشت در سطور اوستا حلول كرد
روزی كه از درخت تنت سیب سرخ چید...
(ص ۳۶) این طرز استفاده از بینا متنیت و این گونه توالی عجولانه آنها البته به گونه ای ساختارمندتر یادآور این شعر قیصر امین پور است:
نه گندم
و نه سیب
آدم
فریب نام تو را خورد
از بی شمار نام شهیدانت
هابیل را كه نام نخستین بود، برگزید
این روزها مرا به یاد نمی آوری
قابیل نام دیگر من بود
یوسف برادرم نیز
تنها به جرم نام تو
چندین هزار سال
زندانی عزیز زلیخا بود
در مقایسه این دو شعر، شاهد مرگ آرام ولی تسبیح وار بینامتنیت در شعر قیصر هستیم، اما توالی این صنعت در شعر خورشاهیان صبورانه نیست و بیشتر به تخلیه اطلاعاتی می ماند.
اما نكته آخر درباره خاندان شعرهای كلاسی سیزم خورشاهیان در این كتاب (نئوكلاسیك ها و خراسانی ها) استفاده از كلی گویی است یا بهتر است بگوییم سلطه كلی گویی بر ذهنیت شاعر، به گونه ای كه به طور مثال، شاهد فركانس بالایی از پسوند جمع "ها" در اشعار و در مواردی در جایگاه ردیف هستیم: شروع گام تو در جاری خیابانها تمام شد و رسیدی به این بیابانها به اوج حیله رسیدم چنانچه حیرت كرد از این معاشقه من خدای شیطانها (ص۵۲) و مانند این گونه استفاده ها در ثلث آغازین كتاب (البته نه از نظر حجم) بسیار است.
اما تعداد قابل ملاحظه ای از اشعار كتاب در دسته دوم جای می گیرند كه می توان آنها را غزلهای روایی ،خطی نامید. اولین رد پای حضور روایت خطی در "این غزلهای سلیمان نیست" بر می گردد به شعری كه مطلعش بیت زیر است:
سردار فكر كرد "شنل با كفن یكی است"
پژواك مرگ گفت كه "روح و بدن یكی است"
(ص۶۳)
اما در ادامه، سلطه كامل روایت خطی بر فضای كتاب را شاهد نیستیم. در واقع، همان طور كه پیشتر به مشرب آرام شاعر اشاره كردیم، وی علیه خود انقلاب نمی كند بلكه خود را اندك اندك به تغییرات می سپارد.
از ویژگیهای این دست از اشعار خورشاهیان، رقیق تر شدن زبان است. به این نمونه توجه كنید:
درختها كه مرا تا عبور می خوانند
پرندگان كه در آن سمت دور می خوانند
قطار و حركت ترتیب جنگل انبوه
و ریلها چقدر جفت و جور می خوانند
(ص۱۰۰)
از شاعری كه از دیدگاه تبارشناسی، اشعارش را در راستای اصالت خراسانی و فارسی فخیم می یابیم، انتظار نمی رفت (البته این جمله در دفاع از خورشاهیان تأویل می شود) به زبان دم دستی بیت دوم كه "چقدر" را در خود جا داده است، راضی شود.
استفاده گسترده از ردیف نیز از ویژگیهای صوری و شكلی این اشعار است، به گونه ای كه فركانس استفاده از ردیف، به نسبت ثلث اول، در ثلث دوم و سوم مجموعه بسیار بیشتر است.
نكته ای كه می توان به آن توجه داشت، باقی ماندن درونمایه اشعار در همان حال و هوای تغزلی است؛ البته تغزل در این بخش، جزء نگرتر و به روزتر یا بهتر بگوییم جوان پسندتر است نسبت به عاشقانه های آرمانی و فراشعری ثلث اول.
مطلب دیگری كه باید درباره كل كتاب و بویژه دسته دوم اشعار به آن اشاره كرد، نگاه دیالكتیك مآب خورشاهیان است. به عنوان نمونه، اگر كسی تعداد هر كدام از واژه های زن و مرد (كه یك تقابلند) را در كتاب شمارش كند، شاید به عددی سه رقمی برای مجموع این دو شخصیت برسد.
توجه به این نكته حائز اهمیت است كه این زن و مردها شباهت قابل ملاحظه ای به آنیما و آنیموس ندارند. هر چند....
این شعر، نمونه قابل توجهی از اشعار دسته دوم است: زن گریه كرد، مرد به ساعت غریب شد بازیچه دوباره آدم فریب شد (ص۱۱۱-۱۱۰) اما اتفاق شاعری خورشاهیان، در رویه آخر چشمك می زند. شاعر، از فضای زمانی و خطی روایت خود فاصله می گیرد و با زمان و خط زمانی در شعر خود بازی می كند. در این سالها، گونه پخته تر این حركت را در كار غزل سرایان شیوه موسوم به غزل متفاوت، شاهد بوده و هستیم. این نوع، به واسطه جهان بینی سرچشمه ای خود، اصول گرا (به معنای ادبی) نیست و مؤلفه های آن در هر كدام از آثار خلق شده اش، دیگر گونه به رخ كشیده می شود. غزلهای خورشاهیان در رویه آخر نه دقیقاً "متفاوت"، اما پهلو زننده به این رویه است.
مشخصه های غزلهای خورشاهیان در این آثار، تقریباً به قرار زیر است: الف) تغییرهای نمادی:
اسب از شیهه فراموش سوارش اما
منتظر تا برسد پشت زمستان حتی
كلبه ای پشت همین كوه كه می بارد برف
باد می آید از آن سوی هم اكنون فردا...
(ص۱۳۰)
ب) استفاده از فلاش بك و فلاش فوروارد:
این تكنیك از تكنیكهای رایج اشعاری است كه با سیر خطی زمان اتفاق نمی افتند. البته.
گاهی با زمان به گونه ای برخورد می شود كه دیگر ما شاهد حضور یك زمان مشخص در شعر نیستیم و دیگر نمی توان با فلاش بك و فلاش فوروارد به عنوان دو تكنیك برخورد كرد؛ اما وضعیت زمان بندی و زمانمندی شعر خورشاهیان به گونه ای است كه این دو، تكنیك به حساب می آیند.
استفاده از این تكنیكها به كرات و تقریباً در تمام اشعار این دسته به چشم می خورد.
ج) استفاده از امكانات تصویری مانند كروشه: در گذشته ادب پارسی، به واسطه دلایل مختلف كه به زعم من یكی از مهمترین آنها افزایش تأویل پذیری مخاطب بود، شاهد علامت گذاری در شعر بویژه غزل نیستیم؛ اما امروزه می توان از علامت گذاری به گونه ای استفاده كرد كه نه تنها به تأویل پذیری لطمه ای نخورد، بلكه به افزایش و گسترش آن نیز بینجامد. خورشاهیان نیز از این امكان تا حدی بهره جسته است.
د) پختگی تركیبات:
در ابتدای كتاب شاهدیم كه گاهی تركیبات از محدوده تواناییهای شاعر خارج می شوند و لجام گسیخته عمل می كنند؛ اما تركیبات در پایان كتاب نمود بهتری دارند.
در پایان، باید به چند نكته به صورت گذرا اشاره كرد. نخست، برای من جالب بود كه شاعر در هیچ كجای كتاب از امكانات زبان ،اعم از بازی زبانی، واژه آرایی، ایهام، ایهام تناسب و امكان آن،استفاده ای نكرده است، در حالی كه استفاده از این امكانات همان گونه كه از نامشان پیداست، البته در حد تعادل می تواند امكانی قابل، در شعر باشد.
دوم در چند جای كتاب شاهد استفاده از واژه "یشت" هستیم.
آنچه من از "یشت" در ذهن دارم، این است كه در كنار سیت اوگاتها، یكی از بخشهای سه گانه اوستاست و در تعریف تفسیری عبارت است از ستایش خداوند به واسطه ستایش یكی از مظاهر طبیعی قدرت الهی. در واقع، خورشاهیان در یكی از چندین بار، از این تعریف به خوبی بهره جسته كه بیت زیر می باشد:
بانوی آبهای جهان یشت من بگو
شفاف شد سطوح زلال و لجن نشست
(ص۵۱) سوم، شاعر اصولاً در استفاده از كلمات لاتین موفق نیست. استفاده از این كلمات جزء عرف شاعری وی هم نیست، اما از ما گفتن بود.
چهارم، من بسیار تعجب كردم كه شاعری با احتیاط و البته ذكاوت خورشاهیان، به این بدی برای شعرهایش نامگذاری كند. سبك این نوع نامگذاری نه تنها امتیازی به شعر نمی دهد، بلكه یكی از تصاویر بكر شعر را به دست تیتر می سپارد كه چندان جالب نیست. انتظار ندارم كه خورشاهیان مثل شاعران نابغه ای كه از اسم اشعارشان با حداكثر امكان استفاده می كنند از این امكان استفاده كند؛ اما انتخاب یكی از مصرعهای غزل به عنوان، "عنوان"، كاری است كه به نظر من از كار منزوی و پیشینیانش در خالی گذاشتن عنوان شعر و غزل نیز عقب تر است.
در پایان، باید اشاره كنم حركتی كه در انتهای كتاب دیده می شود، ما را به آینده ادبی هادی خورشاهیان بسیار امیدوار می كند.

***

ون گوگ این تابلو را توی آتن کشیده است.

وقتی که مدتی ست

تیتر تمام روزنامه های عصر همین است

حتا ون گوگ مجبور می شود

گوش هایش را ندیده بگیرد

و فکر کند که یک روز در آتن

با موسیقی بتهوون

سفرنامه اش را نوشته است.

تازه ون گوگ سیزده روز است

که هر چه را داشته برداشته

آمده در روستایی در آتن

به مرغ ها و کبوتر ها دانه می دهد

که یک عتیقه شناش مجرب

به نقل از پیرزنی در هلند

و همه ی مدارک اداره ی پلیس محلی

اعلام می کند که ون گوگ هرگز این تابلو را...

اصلا ون گوگ که نام یک جزیره است.

قربان

 ده روز می شود

که کوله ها و قمقمه ها خالی.مهمات حتا. قربان.

توی مرکز چند نفر نشته اند دور میز

و حرف می زنند به لهجه ای که محلی نیست.

با دست خالی تا خاکریز هفتم. قربان.

به سلامتی می نوشند شراب های کهن را

که حتا افلاطون را مست می کند

و درباره ی خط روی نقشه حرف می زنند.

سربازها همه .حتا بیش تر شاید.

دکتر رفته آن طرف خاکریزها. تسلیم.

خانم های پرستار را یک شب. همه ی مردها. مردند.

دیگر حتا نفس برای سربازها. قربان.

ژنرال یلند می شود و با کسب اجازه از آقایان

خط روی نقشه را پاک می کند

و پشت سر نقطه های سیاه که مثلا سربازند خط دیگری.

سربازهای دشمن آمده اند. توی خاک ما. توی خاکریز.

تفنگ ها رو به ما نشانه رفته است.

زیر پیراهن های سفید چرک مان روی نیزه ها قربان.

ژنرال ها که سگرمه های شان در هم بود

دور میز می رقصند

و جام ها به سلامتی صدر اعظم.

سربازهای مرده ی توی خاکریزها

در همین فرصت می‌خواهم دو کتاب از مجموعه شعرهای دوستان را با نمونه‌ای از شعرشان معرفی کنم.امیدوارم این معرفی به خوانده شدن این کتاب‌ها کمک کند:

امضای تازه می خواهد این نام

فریاد شیری

نشر نگیما

وصیت 7

او هم می میرد

تا تو آسوده تر به خوابم بیایی

بر سنگ گورش بنویسید : ( شب شهربند )

کنار نقش شانه ای که موهای تو را به خواب هم ندید

تو هم می میری

تا  او آسوده تر به دنیا بیاید

در شناسنامه ات می نویسند : (ماه شب ازلی )

کنار عکسی 3 در 4با موهای شانه خورده

من هم می میرم

تا شما آسوده تر بخوابید

بر سنگ گورم بنویسید : ( باد بی پدر و مادر )

کنار نقش تسبیحی که

صد و یک بار پدر با آن گفت : شکر ، آمین !

حبسیه های یک ماهی ( که دل به دریا زد ...) 

 علیرضا بدیع 

 نی نگار

پیراهن گلدار تو را...

کشید از روح دریاها به اندامش حریری را

همان آهو پریشادخت دامن گل گلی " ری را "

دلم هر روز در صحرا صدایت می زند : کولی!

که شاید یاد گیردفوت و فن فالگیری را

شبی پیراهن گلدار او را باد بر تن کرد

و بر باغ رویاند لب های اثیری را

... و دختر های بالا رود می دیدند او را کاش

که از چشمش بیاموزند درس سر به زیری را

ولی او بر نمی گردد و دستانش نخواهد چید

از ابرستان چشمم اشک های زمهریری را